Grindadráp – tradycja polowań na grindwale

Grindadráp to jeden z najtrudniejszych i najczęściej komentowanych tematów związanych z Wyspami Owczymi. Dla nas, jako organizatora wypraw, jest to kwestia, której nie da się pominąć w rozmowach z uczestnikami. Pojawia się praktycznie przy każdej grupie, zazwyczaj w kontekście wcześniej widzianych w mediach nagłówków i zdjęć zabarwionej na czerwono wody w zatoce. W tym wpisie wyjaśniamy, czym jest grindadráp, jak wygląda od strony prawnej i organizacyjnej, jakie są argumenty obu stron sporu oraz dlaczego to zjawisko jest znacznie bardziej złożone niż obraz przedstawiany w krótkich relacjach medialnych. Piszemy o tym spokojnie, bez moralizowania i bez upraszczania. Wyspy Owcze nie są pocztówką. To konkretny kraj z konkretnymi realiami.

Czym jest grindadráp?

Grindadráp to tradycyjna forma wielorybnictwa praktykowana na Wyspach Owczych. Nazwa pochodzi z języka farerskiego, gdzie grind oznacza ławicę grindwali, a dráp oznacza zabijanie. Określenie to odnosi się zarówno do samego polowania, jak i do zjawiska społecznego obejmującego wszystkie jego etapy, od zauważenia stada i powiadomienia społeczności, przez zaganianie zwierząt do zatoki, aż po uboju, podział mięsa i jego dystrybucję wśród mieszkańców.

Głównym celem polowania są grindwale długopłetwe (Globicephala melas), gatunek z rodziny delfinowatych. W ostatnich latach coraz częściej wśród upolowanych zwierząt pojawiają się również delfiny białobokie, co stanowi osobny przedmiot dyskusji wewnątrz farerskiego społeczeństwa. Według badań opinii publicznej większość Farerów popiera tradycyjne polowania na grindwale, ale ponad połowa mieszkańców jest przeciwna rozszerzeniu tej praktyki na delfiny.

Polowania odbywają się głównie w miesiącach letnich, od maja do września, kiedy ławice grindwali migrują wzdłuż archipelagu. Najwięcej wydarzeń organizuje się między lipcem a wrześniem. Skala rocznych połowów jest zmienna. W długoletniej statystyce zabijanych jest od około 400 do 1000 grindwali rocznie, choć 2021 rok przyniósł rekordowe wydarzenie w zatoce Skálafjørður, w którym uśmiercono blisko 1500 zwierząt jednego dnia, co wywołało dyskusję także wśród samych Farerów.

Skąd wzięła się ta tradycja?

Grindadráp nie jest zjawiskiem nowym ani komercyjnym. Polowania na grindwale dotarły na Wyspy Owcze razem z pierwszymi osadnikami, wikingami, którzy przybyli na archipelag około 800 roku naszej ery. Najstarsze pisane prawo Wysp Owczych, zwane Listem owczym (Seyðabrævið) z 1298 roku, wspomina o wielorybnictwie i zasadach podziału zdobyczy. Termin grindadráp w źródłach pisanych pojawia się od około 1600 roku, ale sama praktyka jest znacznie starsza. Oficjalne zapisy wszystkich polowań prowadzi się od 1584 roku i są one obecnie najdłuższą nieprzerwaną serią statystyczną dotyczącą polowań na walenie na świecie.

Historyczny sens grindadráp wynikał z warunków życia na archipelagu. Wyspy Owcze praktycznie nie mają ziem uprawnych, klimat nie pozwala na rolnictwo w europejskim rozumieniu, a podstawowym źródłem pożywienia przez stulecia były hodowla owiec, rybołówstwo i zbiór ptaków morskich. Mięso i tłuszcz grindwali zabezpieczały społeczność na okres zimy, a ich konserwacja polegała na suszeniu i soleniu. Mięso dzielono według ściśle określonych zasad, a udział w polowaniu był obowiązkiem każdego mężczyzny z danej osady.

Dziś uzasadnienie ekonomiczne tej tradycji praktycznie nie istnieje. Standard życia na archipelagu jest porównywalny z Danią i pozostałymi krajami nordyckimi, sieci handlowe zapewniają ciągły dostęp do żywności, a mięso grindwala stanowi margines diety. Grindadráp pozostało przede wszystkim elementem tożsamości kulturowej. Debata o jego przyszłości toczy się na Wyspach nieprzerwanie, choć grupa otwartych przeciwników praktyki wewnątrz farerskiego społeczeństwa pozostaje mniejszościowa.

Jak poluje się na grindwale?

Grindadráp różni się od klasycznego wielorybnictwa praktykowanego na otwartym morzu. Nie używa się tu harpunów ani wielkich statków. Polowanie ma charakter zbiorowej akcji z udziałem lokalnej społeczności, prowadzonej w płytkich zatokach wyznaczonych przez prawo. Poniżej przebieg, który powtarza się w podobnej formie od stuleci.

1. Zauważenie stada. Osoba, która pierwsza zobaczy ławicę grindwali w pobliżu wyspy, ma prawny obowiązek zawiadomić społeczność. Dawniej odbywało się to przez gońców i sygnały, dziś przez telefon i lokalne kanały komunikacji.
2. Koordynacja akcji. Polowaniem dowodzi sýslumaður, urzędnik odpowiedzialny za daną część archipelagu. To on podejmuje decyzję o rozpoczęciu grindadráp, wyznacza zatokę i nadzoruje przebieg całego wydarzenia.
3. Zagnanie zwierząt. Łodzie otaczają stado i stopniowo kierują je w stronę jednej z zatwierdzonych zatok o odpowiednio łagodnym dnie. Uczestnicy na łodziach nie zabijają zwierząt, ich zadaniem jest wyłącznie naprowadzenie ławicy.
4. Ubój. Na brzegu czekają mężczyźni z uprawnieniami do uboju. Używają specjalnego ostrza (mønustingari), które jednym cięciem przecina rdzeń kręgowy i tętnice szyjne. Według obowiązującego od 2015 roku prawa tylko osoby przeszkolone mogą wykonywać tę czynność.
5. Rozliczenie i podział. Każde zwierzę jest badane przez weterynarza, ważone, ocechowane i zapisane w rejestrze. Następnie mięso i tłuszcz są dzielone według ustalonego klucza pomiędzy uczestników i mieszkańców okolicznych osad. Podział nie ma charakteru komercyjnego.

Z perspektywy postronnego obserwatora przebieg grindadráp bywa bardzo trudny do oglądania. Rząd Wysp Owczych oficjalnie przyznaje, że polowanie na grindwale z natury jest dramatycznym i krwawym widokiem. Jednocześnie podkreśla, że przyjęta metoda uśmiercania ma na celu jak najszybszą śmierć zwierzęcia i jest regulowana ustawowo.

Ważne jest też to, o czym mało kto pisze w materiałach medialnych. Grindadráp nie jest wydarzeniem zaplanowanym z góry ani ogłaszanym turystom. Odbywa się spontanicznie, zależnie od pojawienia się ławicy w okolicach wyspy, o różnych porach dnia i nocy. Turysta przebywający na archipelagu praktycznie nigdy nie trafia na takie wydarzenie przypadkiem, a udział osób z zewnątrz w polowaniu jest zabroniony.

Argumenty zwolenników i krytyków

Grindadráp od dziesięcioleci stanowi przedmiot sporu między farerskim społeczeństwem a organizacjami międzynarodowymi. Poniżej zestawienie najczęściej powtarzanych argumentów po obu stronach. Prezentujemy je w formie informacyjnej, bez opowiadania się po którejkolwiek ze stron.

Argumenty zwolenników:

• Polowanie jest częścią wielowiekowej tradycji, udokumentowanej pisemnie od 1584 roku.
• Grindwal długopłetwy nie jest gatunkiem zagrożonym. Populacja w północnym Atlantyku szacowana jest na około 778 tysięcy osobników, z czego około 100 tysięcy w wodach wokół archipelagu.
• Mięso dzielone jest w sposób niekomercyjny między mieszkańców. Nikt na tym finansowo nie zarabia.
• Metoda uśmiercania przez przecięcie rdzenia kręgowego jest według rządu szybsza i mniej bolesna niż inne formy uboju, w tym te stosowane wobec zwierząt hodowlanych.
• Krytyka z zagranicy bywa odbierana jako ingerencja w wewnętrzne sprawy autonomicznego terytorium.

Argumenty krytyków:

• Tradycja nie jest już uzasadniona ekonomicznie, standard życia nie wymaga pozyskiwania żywności z polowań.
• Mięso grindwala zawiera wysokie stężenie rtęci i innych zanieczyszczeń. Farerskie służby zdrowia od lat zalecają ograniczenie jego spożycia, szczególnie wśród kobiet w ciąży i dzieci.
• Rzeczywiste dane o populacjach grindwali opierają się głównie na szacunkach i są przedmiotem naukowej dyskusji.
• Rozszerzenie polowań na delfiny białobokie w 2021 roku zostało uznane za wyjście poza ramy pierwotnej tradycji, także przez część Farerów.
• Wydarzenie jest głośno kwestionowane przez międzynarodowe organizacje ochrony zwierząt, co przekłada się na wizerunek Wysp Owczych w mediach.

Debata na ten temat nie ma prostego rozstrzygnięcia i nie będzie miała. Zarówno po stronie farerskiej, jak i poza nią istnieją głosy bardziej i mniej umiarkowane. Nasze doświadczenie z prowadzenia grup pokazuje, że uczestnicy wyjazdów, którzy mieli okazję porozmawiać z mieszkańcami archipelagu, wracają z bardziej zróżnicowanym obrazem tematu niż ten, który znali przed wyjazdem.

Grindadráp a turystyka na Wyspach Owczych

Wbrew obiegowej opinii grindadráp nie jest wydarzeniem, które łatwo zobaczyć z perspektywy turysty. Wyjazd na archipelag w sezonie letnim nie wiąże się z automatyczną styczne z polowaniem. Sami mieszkający na wyspach Polacy, którzy bywają na archipelagu od lat, nierzadko nie byli nigdy świadkiem grindadráp. Dla przypadkowego przyjezdnego prawdopodobieństwo trafienia na wydarzenie jest minimalne.

Udział osób spoza społeczności Wysp Owczych jest prawnie zabroniony i ograniczony. Osoby, które próbują zakłócać przebieg polowania, podlegają karom, w tym aresztowaniu. Takie sytuacje zdarzały się w przeszłości między innymi w przypadku działań organizacji Sea Shepherd.

Niemiecki operator rejsów wycieczkowych Aida ogłosił w 2015 roku, że z powodu grindadráp rezygnuje z rejsów z postojami na Wyspach Owczych. Takie decyzje mają charakter jednostkowy i nie wpłynęły w praktyce na rozwój turystyki na archipelagu. Liczba odwiedzających rośnie, a dyskusja o grindadráp stanowi jeden z wielu elementów, które osoby planujące wyjazd powinny brać pod uwagę w swojej decyzji.

W naszych wyprawach nie organizujemy udziału w grindadráp ani obserwacji polowań. Temat pojawia się natomiast regularnie w rozmowach z pilotem i z lokalnymi mieszkańcami, których spotykamy na trasie. Uczestnicy mają możliwość zadawania pytań, zapoznania się z obiema stronami debaty i wyrobienia sobie własnego zdania w oparciu o informacje z pierwszej ręki, a nie tylko z medialnych skrótów.

Jak mówimy o grindadráp podczas naszych wypraw?

Z naszej perspektywy grindadráp jest zjawiskiem kulturowym, którego nie da się zrozumieć bez kontekstu historii archipelagu i realnej rozmowy z mieszkańcami. Dlatego w programach wyjazdów nigdy nie omijamy tego tematu. Pilot grupy, który zna Wyspy Owcze z wieloletnich pobytów, potrafi wyjaśnić zarówno mechanikę polowania, jak i jego miejsce w kulturze Farerów. Rozmowa odbywa się spokojnie, bez nacisku na określoną ocenę. Uczestnicy sami decydują, jak ten element tradycji umieszczają w swojej opinii o archipelagu.

Na naszej stronie dostępny jest również odcinek naszego podcastu poświęcony grindadráp, w którym rozmawiamy o szczegółach zjawiska, jego historii i współczesnych kontrowersjach. To rozszerzenie treści, które w skróconej formie prezentujemy w terenie.

Wyspy Owcze są kierunkiem dla świadomych podróżników. Ktoś, kto decyduje się na wyjazd, powinien znać kontekst grindadráp, podobnie jak zna warunki pogodowe, surowość krajobrazu i zmienność planów wyprawy. Ignorowanie tego tematu nie zmieni faktów. Poznanie go pomaga w bardziej dojrzałym odbiorze archipelagu jako miejsca, a nie jako zestawu obrazków.

Odkryj wyspy owcze razem z nami

Grindadráp jest jednym z tych zagadnień, które trudno opisać w kilku zdaniach. Ma wielowiekową historię, konkretne ramy prawne, kontrowersyjny charakter i żywą debatę wewnątrz farerskiego społeczeństwa. Dla osoby planującej wyjazd na Wyspy Owcze znajomość tego tła jest istotna, nawet jeśli sam turysta nigdy nie trafi na polowanie. Jeśli chcesz poznać archipelag w sposób rzetelny, z kontekstem kulturowym podawanym na bieżąco w terenie, zapraszamy do zapoznania się z naszą ofertą wycieczek na wyspy owcze. Prowadzimy kameralne grupy, w których na trudne tematy jest miejsce i czas. Pokazujemy Wyspy Owcze takie, jakie są, bez idealizowania i bez przemilczania.